Κυριακή, 26 Φεβρουαρίου 2017

Angélique Ionatos - Μαρία Νεφέλη (Marie des brumes)

Η επιρροή και η παρουσία του Οδυσσέα Ελύτη στην, επί 30 και πλέον χρόνια, δισκογραφική πορεία της Angélique Ionatos, είναι κάτι παραπάνω από διαρκής και καθοριστική. Από το 1979 που ξεκίνησε την αυτόνομη δισκογραφική της διαδρομή με το δίσκο Η παλάμη σου, λίγες είναι οι φορές που η ποίηση του Ελύτη απουσιάζει από τις εργασίες της.

Έχει μελοποιήσει και τραγουδήσει αποσπάσματα σχεδόν από όλο το εύρος των ποιητικών συλλογών του Οδυσσέα Ελύτη: από τον Ήλιο τον Ηλιάτορα και Τα Ρω του Έρωτα, μέχρι το Μονόγραμμα και τους Προσανατολισμούς, φωτίζοντας με την ιδιαίτερη μουσική γραφή και ερμηνεία της πτυχές του έργου του με τρόπο που μονάχα μία γυναίκα θα μπορούσε





Ανάμεσα σε αυτές τις εργασίες, εξέχουσα θέση έχει ο δίσκος Marie des brumes, που εκδόθηκε το 1984. Πρόκειται για την μελοποίηση αποσπασμάτων από τη ποιητική συλλογή Μαρία Νεφέλη, ενός από τα πιο ιδιαίτερα ποιητικά έργα του Οδυσσέα Ελύτη. Ο δίσκος κυκλοφόρησε σε διπλό βινύλιο και πρόκειται για την ζωντανή ηχογράφηση του έργου που παρουσιάστηκε στο Théâtre de la Ville του Παρισιού σε συμπαραγωγή του Théâtre de Sartouville, στις 25 Ιανουαρίου 1984. Την ευθύνη της διεύθυνσης ορχήστρας είχε ο Αλέξανδρος Μυράτ και ερμηνευτές ήταν η Angélique Ionatos και ο Σπύρος Σακκάς.

Η ποιητική συλλογή Μαρία Νεφέλη του Οδυσσέα Ελύτη (εκδόσεις Ίκαρος, 1978), εκδόθηκε ένα χρόνο πριν την βράβευση του ποιητή με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η Ionatos προσεγγίζει το ιδιαίτερο τούτο έργο, το γεμάτο αλληγορικές εικόνες πλασμένες με λυρισμό κι έναν σχεδόν προκλητικό ερωτισμό, με την ευλάβεια και την προσοχή που του αρμόζει. Αποκωδικοποιώντας – κι άλλες φορές πράττοντας ακριβώς το αντίθετο: «κλειδώνοντας» με μουσική τους κώδικες του ποιητή – εισχωρεί στο ποιητικό σύμπαν της Μαρίας Νεφέλης αφήνοντας το ιδιαίτερο στίγμα της τόσο στη σύνθεση όσο και στην ερμηνεία.
Αναλαμβάνοντας η ίδια να τραγουδήσει τα λόγια της Μαρίας Νεφέλης κι έχοντας στο πλάι της τον Σπύρο Σακκά στο ρόλο του Αντιφωνητή, παραδίδει μία από τις πιο αξιόλογες εργασίες πάνω σε ένα από τα ομορφότερα κείμενα της όψιμης περιόδου του Ελύτη.

(…) «η αστρολογία θα προσέξει το κρεβάτι σου
και θα στηρίξει τα προγνωστικά της στην απελπισία σου˙
είσαι ωραία σαν απελπισία
σαν τη ζωγραφική που απεχθάνονται οι αστοί
και θα την αγοράσουν μεθαύριο με δισεκατομμύρια
Ίρις Μαρία Νεφέλη
με τη γοητεία τού πισινού σου όταν
καθίζει ξάφνου ανύποπτα πάνω σ’ ένα ξυράφι.»

Ύμνος στη Μαρία Νεφέλη (απόσπασμα)
από την ενότητα Η Παρουσία (σελ. 41 & 43 της πρώτης έκδοσης
στο δίσκο το τραγούδι ερμηνεύει ο Σπύρος Σακκάς


 Εδώ, η Angélique Ionatos στο τραγούδι Η Νεφέλη (επίσης από την ενότητα Η Παρουσία):




Παρασκευή, 13 Ιανουαρίου 2017

"Ο ζωντανός ο χωρισμός – το λέει και το τραγούδι παρηγοριά δεν έχει…"


Η Τρίτη Ανθολογία του Γιάννη Σπανού, αποτελεί αναμφισβήτητα ένα δίσκο – σταθμό, τόσο για την προσωπική διαδρομή του Σπανού όσο και για την ελληνική δισκογραφία στο σύνολό της. Από το 1975 που εκδόθηκαν, οι 12 μελοποιήσεις του Γιάννη Σπανού ξεχώρισαν αμέσως μέσα απ’ την υπερ-πληθώρα των μελοποιήσεων της μεταπολίτευσης, με κορυφαία τα τραγούδια που προέκυψαν απ’ τα ποιήματα του Νίκου Καββαδία (Σπασμένο καράβι, Ιδανικός κι ανάξιος εραστής), του Νίκου Καρύδη (Αν είσαι… - Πως θες να το ξέρω) και Βύρωνα Λεοντάρη (Η ομίχλη μπαίνει από παντού στο σπίτι).

Ανάμεσα στα άλλα, στην Τρίτη Ανθολογία, συναντάμε και τη μοναδική μελοποίηση ποιήματος της Λιλής Ιακωβίδη (1900 – 1985). Ο Γιάννης Σπανός μελοποίησε το ποίημα Χωρισμός, το οποίο για τις ανάγκες του τραγουδιού πήρε το τίτλο Το λέει και το τραγούδι. Πρόκειται για ένα από τα ομορφότερα ποιήματα της Λιλής Ιακωβίδη, που ο Σπανός έντυσε με μία υπέροχη μελωδία και στο δίσκο ερμήνευσε η νεαρή, τότε, Αρλέτα.

Η Λιλή Ιακωβίδη, το γένος Πατρικίου (ανιψιός της είναι ο Τίτος Πατρίκιος), υπήρξε μια ιδιαίτερη περίπτωση για την ελληνική προπολεμική και μεταπολεμική ποίηση. Μεταξύ άλλων, στενή φίλη και μούσα του Κωστή Παλαμά (μετά το χωρισμό της από τον σύζυγό της Μικέ Ιακωβίδη, του οποίου κράτησε το επώνυμο, η σχέση της με τον Παλαμά υπήρξε εντονότερη και πιο στενή), έγραψε ποίηση, μελέτες και θεατρικά έργα.
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά στη μορφή των ποιημάτων της, είναι η άρρηκτη σχέση τους με το ύφος και το ρυθμό του παραδοσιακού τραγουδιού. Πολλά από τα ποιήματά της έχουν τις ρίζες τους σε Νανουρίσματα, Παραλογές, Κλέφτικα, Μοιρολόγια και Ακριτικά τραγούδια, οι ιστορίες των οποίων χάνονται μέσα στο χρόνο.

Ο Χωρισμός (ή Ο Ζωντανός ο χωρισμός, ή Το λέει και το τραγούδι, όπως έγινε γνωστό από την Τρίτη Ανθολογία του Σπανού), είναι ένα από τα ποιήματα που αποκαλύπτουν τις επιρροές της ποίησής της από το παραδοσιακό τραγούδι.
Το μοτίβο που επαναλαμβάνεται στο ποίημα, «το λέει και το τραγούδι», αποτελεί σαφή αναφορά σε ένα από τα πιο όμορφα παραδοσιακά τραγούδια που ανήκουν στην κατηγορία που ονομάζουμε της Ξενιτιάς. Το συναντάμε σε διάφορες παραλλαγές, κυρίως στην Ήπειρο και στη Ρούμελη, με πιο γνωστές:

«Άνοιξε, φλιβερή καρδιά και πικραμέν’ αχείλι
άνοιξε, πες μας τίποτες και παρηγόρησέ μας.
- Παρηγοριά ‘χ’ ο θάνατος και λησμοσύν’ ο Χάρος,
ο ζωντανός ο χωρισμός (ή ο ζωντανός ξεχωρισμός)
παρηγοριά δεν έχει»…*

και αλλού:

…«Μέσα η καρδιά μου με πονεί μα δεν ηξεύρω τι έχει
κάνε πουλί τηνε τσιμπά, κάνε θεριό την τρώει
κάνε μαχαίρι δίκοπο είναι και τηνε τρώει.
Παρηγοριά είν’ ο θάνατος κι ελεημοσύνη ο χάρος
ο ζωντανός ο χωρισμός παρηγοριά δεν έχει»**

Εδώ, λοιπόν, συναντάμε το τραγούδι στο οποίο αναφέρεται η Λιλή Ιακωβίδη στο ποίημά της, σε ορισμένες παραλλαγές του παραδοσιακού τραγουδιού με τον τίτλο Ο ζωντανός ο χωρισμός, που με τον τρόπο της μετέτρεψε σε ένα από τα ομορφότερα ερωτικά της ποιήματα. Κι ο Γιάννης Σπανός με τη σειρά του, ως ένας από τους σημαντικότερους μελωδούς του ελληνικού τραγουδιού, έντυσε τους στίχους της με τρόπο αξεπέραστο.

Το τραγούδι μαγνητοσκοπήθηκε τον Ιανουάριο του 1975 στα πλαίσια της εκπομπής του Γιώργου Παπαστεφάνου Μουσική Βραδιά, που ήταν αφιερωμένη στην Τρίτη Ανθολογία που μόλις είχε κυκλοφορήσει, με τον Γιάννη Σπανό στο πιάνο, τον Κώστα Καράλη στην κιθάρα και, φυσικά, την νεαρή Αρλέτα στο τραγούδι.

-----------------------------
Πηγές:
1. *«Τα Δημοτικά μας Τραγούδια». Συλλογή και μελέτη του ποιητή και πεζογράφου Γιώργου Ιωάννου (Ερμής, 1965)
2. «Ανθολογία Ποιήσεως Περάνθη» (Ελληνικά Γράμματα, 1954)
3. **«Όλες οι μέρες που έλειπα». Ενθετο του cd του συγκροτήματος Δυνάμεις του Αιγαίου (Filocalia Romana, 2002)




Τετάρτη, 21 Δεκεμβρίου 2016

Ο Πάνος Κατσιμίχας για τη Βεζυροπούλα με το σάζι

Η Βεζυροπούλα με το σάζι, είναι ένα από τα πιο ιδιαίτερα τραγούδια του Χάρη και Πάνου Κατσιμίχα. Περιλαμβάνεται στο δεύτερο δίσκο τους, το Όταν σου λέω πορτοκάλι να βγαίνεις, του 1987. Ένα δίλεπτο τραγούδι, σαν μια μουσική μινιατούρα που προκλητικά κρατάει τους κώδικές της καλά κρυμμένους.

Το Άρωμα του Τραγουδιού θέλησε να αποκρυπτογραφήσει την ιστορία του τραγουδιού.
Απευθύνθηκε στους δημιουργούς του.
Η άμεση ανταπόκριση του Πάνου Κατσιμίχα, συγκινητική.

Ένα μεγάλο Ευχαριστώ στον Πάνο Κατσιμίχα για το όμορφο κείμενο που αποκωδικοποιεί τη Βεζυροπούλα με το σάζι, και για την τιμή που έκανε στο Άρωμα του Τραγουδιού να το δημοσιεύσει πρώτο στις σελίδες του.
.
-------------------------------------------



«Η Βεζυροπούλα με το σάζι, είναι μια ντροπαλή σκιά, χαραγμένη για πάντα στο λευκό πανί της μουσικής μνήμης, φωτισμένης ακόμα, από τη λάμψη των μπαγλαμάδων και των μακρινών, ονειροπαρμένων φωνών της λαϊκής μας μουσικής.»

Αυτά γράφαμε τότε, στο σημείωμα που ακολουθούσε, κάτω από τους στίχους της Βεζυροπούλας με το σάζι.

Κάποτε, στα μέσα της δεκαετίας του `60, (παιδάκι του δημοτικού) είχα την τύχη να παρακολουθήσω μια παράσταση Καραγκιόζη.
Εξω από μια υπαίθρια ταβέρνα, μέσα στα πεύκα, δίπλα στη θάλασσα, κάπου... δε θυμάμαι πού. Θυμάμαι μονάχα το φωτισμένο πανί, αριστερά την καλύβα του Καραγκιόζη, δεξιά το παλάτι του Βεζύρη, φουστανέλες, σαλβάρια, γιαταγάνες, φασαρία, φωνές και ανάμεσα σ’όλα αυτά, μια μικρή χαριτωμένη φιγούρα, ένα νεαρό κορίτσι ακίνητο, κρατώντας στην αγκαλιά της ένα σάζι. Όποτε εμφανιζόταν στο πανί αυτή η φιγούρα, ακουγόταν από τα ηχεία ένας μακρόσυρτος αμανές και κολλητά (δεν ξέρω αν γινότανε τυχαία) έβγαινε στη σκηνή ο Σταύρακας και έσκουζε κάτι ζεϊμπέκικα του θανάτου.

Από τότε και για πάντα, αυτή η ντροπαλή σκιά με το σάζι, έγινε για μένα το σύμβολο και η ψυχή της λαϊκής μας μουσικής. Από τόσο παλιά την αγαπήσαμε αυτή τη μουσική ο Χάρης κι εγώ και θα μπουρούσαμε να έχουμε εξελιχθεί σε λαϊκούς τραγουδοποιούς, αν λίγα χρόνια αργότερα, δεν προέκυπτε στη ζωή μας η μοιραία συνάντηση με τους Βeatles, τους Stones και τον Jimmy Hendrix.
Από ‘κει και πέρα, διαλέξαμε «γειτονιά» και «παρέες». Μια για πάντα. Η αγάπη για τη «βεζυροπούλα» όμως δεν ξεχάστηκε ποτέ. Παρέμεινε έρωτας βαθύς και πλατωνικός.
Γι’αυτό και λέμε στο τραγούδι της, «κι αν χαμηλώνω τα μάτια όταν περνά, είναι γιατί ..τη ντρέπομαι, γιατί είμαι από άλλη γειτονιά».

Φυσικά και γράψαμε μέσα στα χρόνια μερικά λαϊκά τραγούδια (κυρίως εγώ), αλλά καθαρά «χομπίστικα» και για συγκεκριμένους ανθρώπους.
Αυτή η παιδική ανάμνηση και το τραγούδι Regiment (1981), όπου ο Brian Eno κι ο David Burne έκαναν αυτό το απίστευτο fusion (πάνω στον αμανέ της λιβανέζας τραγουδίστριας Dunya Yusin), ήταν η έμπνευση που «γέννησε» τη Βεζυροπούλα με το σάζι.

Το κομμάτι δε μπήκε τυχαία μέσα στο δεύτερο δίσκο μας.
Επρεπε να είναι εκεί, γιατί το Όταν σου λέω πορτοκάλι να βγαίνεις, είναι ένα καθαρόαιμο concept album. Όλα σ’αυτό το δίσκο, είναι συμβολικά, από τον τίτλο του, μέχρι και την τελευταία φράση του τελευταίου τραγουδιού.

«Όταν σου λέω πορτοκάλι να βγαίνεις». Είναι ένα σύνθημα που χρησιμοποιούσαμε, όταν παίζαμε πιτσιρικάδες κρυφτό. Κάτι σα σύνθημα και παρασύνθημα.
Μέχρι και το κλείσιμο του δίσκου : «είμαστε ακόμα εδώ, ψάχνοντας στα τυφλά καινούριους τρόπους».
Ανάμεσα σ’αυτές τις δύο φράσεις-τραγούδια, είναι γραμμένη με Σήματα Μορς, κλεισμένη σαν εξομολόγηση, όλη η περιπλάνηση, μέσα στην προσωπική μας μυθολογία. Ενας δίσκος «δακτυλικό αποτύπωμα».

Οι καταβολές μας, η γειτονιά , τα παιδικά χρόνια, τα παραμύθια, τα διαβάσματα, η ποίηση, το Πολυτεχνείο (1973..ξημέρωμα φρικτό σαν πιστολιά...), η «δύσκολη εφηβεία των 29», το Ροκ, τα ρεμπέτικα, η Αριστερά, οι ναυαγισμένες προσδοκίες, η ενηλικίωση, το διαρκές «trip» των ονείρων.

Πάνος Κατσιμίχας