Παρασκευή, 13 Ιανουαρίου 2017

"Ο ζωντανός ο χωρισμός – το λέει και το τραγούδι παρηγοριά δεν έχει…"


Η Τρίτη Ανθολογία του Γιάννη Σπανού, αποτελεί αναμφισβήτητα ένα δίσκο – σταθμό, τόσο για την προσωπική διαδρομή του Σπανού όσο και για την ελληνική δισκογραφία στο σύνολό της. Από το 1975 που εκδόθηκαν, οι 12 μελοποιήσεις του Γιάννη Σπανού ξεχώρισαν αμέσως μέσα απ’ την υπερ-πληθώρα των μελοποιήσεων της μεταπολίτευσης, με κορυφαία τα τραγούδια που προέκυψαν απ’ τα ποιήματα του Νίκου Καββαδία (Σπασμένο καράβι, Ιδανικός κι ανάξιος εραστής), του Νίκου Καρύδη (Αν είσαι… - Πως θες να το ξέρω) και Βύρωνα Λεοντάρη (Η ομίχλη μπαίνει από παντού στο σπίτι).

Ανάμεσα στα άλλα, στην Τρίτη Ανθολογία, συναντάμε και τη μοναδική μελοποίηση ποιήματος της Λιλής Ιακωβίδη (1900 – 1985). Ο Γιάννης Σπανός μελοποίησε το ποίημα Χωρισμός, το οποίο για τις ανάγκες του τραγουδιού πήρε το τίτλο Το λέει και το τραγούδι. Πρόκειται για ένα από τα ομορφότερα ποιήματα της Λιλής Ιακωβίδη, που ο Σπανός έντυσε με μία υπέροχη μελωδία και στο δίσκο ερμήνευσε η νεαρή, τότε, Αρλέτα.

Η Λιλή Ιακωβίδη, το γένος Πατρικίου (ανιψιός της είναι ο Τίτος Πατρίκιος), υπήρξε μια ιδιαίτερη περίπτωση για την ελληνική προπολεμική και μεταπολεμική ποίηση. Μεταξύ άλλων, στενή φίλη και μούσα του Κωστή Παλαμά (μετά το χωρισμό της από τον σύζυγό της Μικέ Ιακωβίδη, του οποίου κράτησε το επώνυμο, η σχέση της με τον Παλαμά υπήρξε εντονότερη και πιο στενή), έγραψε ποίηση, μελέτες και θεατρικά έργα.
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά στη μορφή των ποιημάτων της, είναι η άρρηκτη σχέση τους με το ύφος και το ρυθμό του παραδοσιακού τραγουδιού. Πολλά από τα ποιήματά της έχουν τις ρίζες τους σε Νανουρίσματα, Παραλογές, Κλέφτικα, Μοιρολόγια και Ακριτικά τραγούδια, οι ιστορίες των οποίων χάνονται μέσα στο χρόνο.

Ο Χωρισμός (ή Ο Ζωντανός ο χωρισμός, ή Το λέει και το τραγούδι, όπως έγινε γνωστό από την Τρίτη Ανθολογία του Σπανού), είναι ένα από τα ποιήματα που αποκαλύπτουν τις επιρροές της ποίησής της από το παραδοσιακό τραγούδι.
Το μοτίβο που επαναλαμβάνεται στο ποίημα, «το λέει και το τραγούδι», αποτελεί σαφή αναφορά σε ένα από τα πιο όμορφα παραδοσιακά τραγούδια που ανήκουν στην κατηγορία που ονομάζουμε της Ξενιτιάς. Το συναντάμε σε διάφορες παραλλαγές, κυρίως στην Ήπειρο και στη Ρούμελη, με πιο γνωστές:

«Άνοιξε, φλιβερή καρδιά και πικραμέν’ αχείλι
άνοιξε, πες μας τίποτες και παρηγόρησέ μας.
- Παρηγοριά ‘χ’ ο θάνατος και λησμοσύν’ ο Χάρος,
ο ζωντανός ο χωρισμός (ή ο ζωντανός ξεχωρισμός)
παρηγοριά δεν έχει»…*

και αλλού:

…«Μέσα η καρδιά μου με πονεί μα δεν ηξεύρω τι έχει
κάνε πουλί τηνε τσιμπά, κάνε θεριό την τρώει
κάνε μαχαίρι δίκοπο είναι και τηνε τρώει.
Παρηγοριά είν’ ο θάνατος κι ελεημοσύνη ο χάρος
ο ζωντανός ο χωρισμός παρηγοριά δεν έχει»**

Εδώ, λοιπόν, συναντάμε το τραγούδι στο οποίο αναφέρεται η Λιλή Ιακωβίδη στο ποίημά της, σε ορισμένες παραλλαγές του παραδοσιακού τραγουδιού με τον τίτλο Ο ζωντανός ο χωρισμός, που με τον τρόπο της μετέτρεψε σε ένα από τα ομορφότερα ερωτικά της ποιήματα. Κι ο Γιάννης Σπανός με τη σειρά του, ως ένας από τους σημαντικότερους μελωδούς του ελληνικού τραγουδιού, έντυσε τους στίχους της με τρόπο αξεπέραστο.

Το τραγούδι μαγνητοσκοπήθηκε τον Ιανουάριο του 1975 στα πλαίσια της εκπομπής του Γιώργου Παπαστεφάνου Μουσική Βραδιά, που ήταν αφιερωμένη στην Τρίτη Ανθολογία που μόλις είχε κυκλοφορήσει, με τον Γιάννη Σπανό στο πιάνο, τον Κώστα Καράλη στην κιθάρα και, φυσικά, την νεαρή Αρλέτα στο τραγούδι.

-----------------------------
Πηγές:
1. *«Τα Δημοτικά μας Τραγούδια». Συλλογή και μελέτη του ποιητή και πεζογράφου Γιώργου Ιωάννου (Ερμής, 1965)
2. «Ανθολογία Ποιήσεως Περάνθη» (Ελληνικά Γράμματα, 1954)
3. **«Όλες οι μέρες που έλειπα». Ενθετο του cd του συγκροτήματος Δυνάμεις του Αιγαίου (Filocalia Romana, 2002)




Τετάρτη, 21 Δεκεμβρίου 2016

Ο Πάνος Κατσιμίχας για τη Βεζυροπούλα με το σάζι

Η Βεζυροπούλα με το σάζι, είναι ένα από τα πιο ιδιαίτερα τραγούδια του Χάρη και Πάνου Κατσιμίχα. Περιλαμβάνεται στο δεύτερο δίσκο τους, το Όταν σου λέω πορτοκάλι να βγαίνεις, του 1987. Ένα δίλεπτο τραγούδι, σαν μια μουσική μινιατούρα που προκλητικά κρατάει τους κώδικές της καλά κρυμμένους.

Το Άρωμα του Τραγουδιού θέλησε να αποκρυπτογραφήσει την ιστορία του τραγουδιού.
Απευθύνθηκε στους δημιουργούς του.
Η άμεση ανταπόκριση του Πάνου Κατσιμίχα, συγκινητική.

Ένα μεγάλο Ευχαριστώ στον Πάνο Κατσιμίχα για το όμορφο κείμενο που αποκωδικοποιεί τη Βεζυροπούλα με το σάζι, και για την τιμή που έκανε στο Άρωμα του Τραγουδιού να το δημοσιεύσει πρώτο στις σελίδες του.
.
-------------------------------------------



«Η Βεζυροπούλα με το σάζι, είναι μια ντροπαλή σκιά, χαραγμένη για πάντα στο λευκό πανί της μουσικής μνήμης, φωτισμένης ακόμα, από τη λάμψη των μπαγλαμάδων και των μακρινών, ονειροπαρμένων φωνών της λαϊκής μας μουσικής.»

Αυτά γράφαμε τότε, στο σημείωμα που ακολουθούσε, κάτω από τους στίχους της Βεζυροπούλας με το σάζι.

Κάποτε, στα μέσα της δεκαετίας του `60, (παιδάκι του δημοτικού) είχα την τύχη να παρακολουθήσω μια παράσταση Καραγκιόζη.
Εξω από μια υπαίθρια ταβέρνα, μέσα στα πεύκα, δίπλα στη θάλασσα, κάπου... δε θυμάμαι πού. Θυμάμαι μονάχα το φωτισμένο πανί, αριστερά την καλύβα του Καραγκιόζη, δεξιά το παλάτι του Βεζύρη, φουστανέλες, σαλβάρια, γιαταγάνες, φασαρία, φωνές και ανάμεσα σ’όλα αυτά, μια μικρή χαριτωμένη φιγούρα, ένα νεαρό κορίτσι ακίνητο, κρατώντας στην αγκαλιά της ένα σάζι. Όποτε εμφανιζόταν στο πανί αυτή η φιγούρα, ακουγόταν από τα ηχεία ένας μακρόσυρτος αμανές και κολλητά (δεν ξέρω αν γινότανε τυχαία) έβγαινε στη σκηνή ο Σταύρακας και έσκουζε κάτι ζεϊμπέκικα του θανάτου.

Από τότε και για πάντα, αυτή η ντροπαλή σκιά με το σάζι, έγινε για μένα το σύμβολο και η ψυχή της λαϊκής μας μουσικής. Από τόσο παλιά την αγαπήσαμε αυτή τη μουσική ο Χάρης κι εγώ και θα μπουρούσαμε να έχουμε εξελιχθεί σε λαϊκούς τραγουδοποιούς, αν λίγα χρόνια αργότερα, δεν προέκυπτε στη ζωή μας η μοιραία συνάντηση με τους Βeatles, τους Stones και τον Jimmy Hendrix.
Από ‘κει και πέρα, διαλέξαμε «γειτονιά» και «παρέες». Μια για πάντα. Η αγάπη για τη «βεζυροπούλα» όμως δεν ξεχάστηκε ποτέ. Παρέμεινε έρωτας βαθύς και πλατωνικός.
Γι’αυτό και λέμε στο τραγούδι της, «κι αν χαμηλώνω τα μάτια όταν περνά, είναι γιατί ..τη ντρέπομαι, γιατί είμαι από άλλη γειτονιά».

Φυσικά και γράψαμε μέσα στα χρόνια μερικά λαϊκά τραγούδια (κυρίως εγώ), αλλά καθαρά «χομπίστικα» και για συγκεκριμένους ανθρώπους.
Αυτή η παιδική ανάμνηση και το τραγούδι Regiment (1981), όπου ο Brian Eno κι ο David Burne έκαναν αυτό το απίστευτο fusion (πάνω στον αμανέ της λιβανέζας τραγουδίστριας Dunya Yusin), ήταν η έμπνευση που «γέννησε» τη Βεζυροπούλα με το σάζι.

Το κομμάτι δε μπήκε τυχαία μέσα στο δεύτερο δίσκο μας.
Επρεπε να είναι εκεί, γιατί το Όταν σου λέω πορτοκάλι να βγαίνεις, είναι ένα καθαρόαιμο concept album. Όλα σ’αυτό το δίσκο, είναι συμβολικά, από τον τίτλο του, μέχρι και την τελευταία φράση του τελευταίου τραγουδιού.

«Όταν σου λέω πορτοκάλι να βγαίνεις». Είναι ένα σύνθημα που χρησιμοποιούσαμε, όταν παίζαμε πιτσιρικάδες κρυφτό. Κάτι σα σύνθημα και παρασύνθημα.
Μέχρι και το κλείσιμο του δίσκου : «είμαστε ακόμα εδώ, ψάχνοντας στα τυφλά καινούριους τρόπους».
Ανάμεσα σ’αυτές τις δύο φράσεις-τραγούδια, είναι γραμμένη με Σήματα Μορς, κλεισμένη σαν εξομολόγηση, όλη η περιπλάνηση, μέσα στην προσωπική μας μυθολογία. Ενας δίσκος «δακτυλικό αποτύπωμα».

Οι καταβολές μας, η γειτονιά , τα παιδικά χρόνια, τα παραμύθια, τα διαβάσματα, η ποίηση, το Πολυτεχνείο (1973..ξημέρωμα φρικτό σαν πιστολιά...), η «δύσκολη εφηβεία των 29», το Ροκ, τα ρεμπέτικα, η Αριστερά, οι ναυαγισμένες προσδοκίες, η ενηλικίωση, το διαρκές «trip» των ονείρων.

Πάνος Κατσιμίχας



Σάββατο, 17 Δεκεμβρίου 2016

Μιά θάλασσα μικρή - Δάνεια στη στιχουργική του Διονύση Σαββόπουλου

Είναι γνωστό ότι στους στίχους των τραγουδιών του Διονύση Σαββόπουλου βρίσκουμε μία σειρά από δάνεια, κυρίως από ποιήματα ποιητών που ο ίδιος αγάπησε.

Tο πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι στίχοι του Νίκου Εγγονόπουλου από το ποίημα Όρνεον 1748: «Μίρκο Κράλη, τι ζητάς; / εδώ δεν είναι παίξε γέλασε: / εδώ είναι Μπαλκάνια», που ο Σαββόπουλος τραγούδησε στον Μπάλλο ως «εδώ είναι Μπαλκάνια / δεν είναι παίξε γέλασε».
Εξίσου χαρακτηριστική περίπτωση είναι και οι στίχοι της Θαλασσογραφίας. Εδώ, ο Σαββόπουλος στήριξε ολόκληρο το τραγούδι του σε ένα απόσπασμα από το ποίημα Σκόρπια Φύλλα του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη: «να μας πας στην ξενητειά / να μας πας στα πέρα μέρη / φύσα θάλασσα πλατειά / φύσ' αγέρι, φύσ' αγέρι», όπου ο Σαββόπουλος τροποποιώντας το ελαφρώς το τραγούδησε: «να μας πάρεις μακριά / να μας πας στα πέρα μέρη / φύσα θάλασσα πλατειά / φύσ’ αγέρι, φύσ’ αγέρι».
Υπάρχουν όμως κι άλλες, λιγότερο γνωστές περιπτώσεις στα τραγούδια του Σαββόπουλου, όπου παρεμβάλλονται αυτούσιοι ή ελαφρώς τροποποιημένοι στίχοι ποιημάτων.

Μια τέτοια περίπτωση είναι και το τραγούδι Μια Θάλασσα μικρή.
Δύο από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία στους στίχους του τραγουδιού, προέρχονται από δύο διαφορετικά ποιήματα του Νίκου - Αλέξη Ασλάνογλου: από το ποίημα Κι αν είσαι άνθρωπος (από τη συλλογή Ποιήματα για ένα καλοκαίρι) και από το ποίημα Θέλω λυπητερά τραγούδια.
Όταν ο Σαββόπουλος τραγουδάει «και στη γωνία η στάμνα μου / για ένα καλοκαίρι / ήσουνα εσύ / Σε τραγουδούσα εγώ / σαν τις χορδές του ανέμου / στα μαύρα σου μαλλιά», έχει αντλήσει την πηγή των εικόνων του από τους στίχους του Νίκου - Αλέξη Ασλάνογλου: «Είσαι η στάμνα μου για ένα καλοκαίρι» και αλλού: «γυμνό κορμί της θάλασσας που έπαιξες / χορδές του αέρα μέσα στα μαλλιά μου».

Φέτος, συμπληρώνονται 20 χρόνια από το θάνατο του Νίκου - Αλέξη Ασλάνογλου.
Το Άρωμα του Τραγουδιού, με αφορμή αυτή την επέτειο και το τραγούδι Μια θάλασσα μικρή, αντιγράφει αυτά τα δύο μικρά αριστουργήματα τού Νίκου - Αλέξη Ασλάνογλου.

.
Κι αν είσαι άνθρωπος
Κι αν είσαι άνθρωπος κι αν είσαι εργοστάσιο
κι αν είσαι μια ξανθή μοντέρνα πόλη
Είσαι για μένα κούραση το βράδυ
μια μηχανή πού σώπασε
μια ετοιμόρροπη φωνή
Είσαι η στάμνα μου για ένα καλοκαίρι
.
.

Θέλω λυπητερά τραγούδια
Θέλω λυπητερά τραγούδια καλοκαίρι μου
καφτό σακατεμένο μου διαμάντι
γυμνό κορμί της θάλασσας που έπαιξες
χορδές του αέρα μέσα στα μαλλιά μου
Θέλω λυπητερά τραγούδια καλοκαίρι μου
ηλεκτρισμένα μάτια στο σεργιάνι
η μουσική στα σφαιριστήρια της αγάπης
το πυροτέχνημα του ήλιου στη φωνή μου
Κατεδαφίζονται τα καλοκαίρια στη σειρά
όσο παλιώνω